“Verden reagerer som om de ser på en film”, sier Gazas ordfører til Klassekampen i dag. Der har du den reelle utfordringen til hele verden i dag med åtte små ord; det gjelder politikere, økonomer, byråkrater, prester, tenkere, kunstnere, folk og fe. “Vi lever i en film, en vill en, som spiser solnedganger som drops”, slik Dum Dum sang en gang. Og, det gjelder alle verdens ting i det totalt visuelle samfunnet, ikke bare om krig eller verdens innerste krise i Midt-Østen, som har eksplodert igjen, med nok et massemord fra langt hold. I anledningen gjengis et intervju med Georg Johannesen om krigens vesen som Bjørn Kvalsvik Nicolaysen gjorde i Dag og Tid i 2003, trur eg det var, i kjølvannet av 9/11 og Afghanistan og Irak:


Få norske forfattarar har vore meir opptekne av krigens vesen enn militærnektaren Georg Johannesen. Heilt sidan han tok til å publisere, har han lagt fram refleksjonar om fred og krig. Dag og Tid har sakna Georg Johannesen (GJ) sine merknader til den talen om krigen som spreier seg over alt. Vi fekk såleis Bjørn Kvalsvik Nicolaysen (BKN)til å ta opp spørsmålet med han om korleis vi kan forhalde oss til det å leve i ei førkrigstid.

GJ: Vi lever ikkje i ei førkrigstid. Verda er i krig, slik ho har vore sidan Guernica, i alle høve sidan Hiroshima. –
Fylgjande må vere klart når vi skal tale om dette: Eg trur ikkje nokon amerikansk politikar les det eg skriv, heller ingen norsk. Vi vender oss her berre til intelligente menneske som ikkje trur det er noko samfunn i Noreg. Det gjeld ikkje å vinne ein debatt eller overvinne nokon, men å overleve.

BKN: Ukjende byråkratar dekte til Guernica-teppet i foyeren til Dei Sameinte Nasjonane, altså kopien i vevnad av Picasso sitt vidgjetne måleri, då Colin Powell skulle tale til verdspressa om tilstundande luftkrig over Irak.

GJ: I Guernica døydde berre eit par hundre menneske. I Dresden femti tusen. Hiroshima gav hundretusenvis av offer. Det fekk framhald i Vietnam, i Golfen, i Kosovo, i Afghanistan. Luftkrig utgjer eit akselererande barbari, framimot «Die Entlösung der Menschenfrage». Luftkrigen gjer offensiven sterkare enn defensiven. Krigen blir unødvendig, massemord er nok.

Forsvarskrig er godt, og åtakskrig er vondt; det har folk meint sidan Homer. I Iliaden, sjølv om den er sjåvinistisk, går det fram at det eigentleg er trojanarane som har rett, eller får sympatien. Skulle romarane velje stamfedrar, ville dei jo helst ha dei frå Troja, ikkje frå Hellas, sjølv ikkje Agamemnon.

Krigens kultur var at nasjonens unge menn satsa livet for mor, kone, døtrer og andre born. Dette kunne dei ærast for og elskast for. Opp i moderne tid har krig og kjærleik, kamp og eros, stått nær kvarandre – det er den unge sin kamp med seg sjølv og sine veikskapar, mot ein fiende som må nedkjempast for at han eller hans skal overleve; dette er grunnlaget for at den unge mannen kan nyte livet, såleis òg seksuallivet. Venus var både kjærleiksstjerne og krigsstjerne.

Slik sett er det for lite nasjonalisme i Oslo: Den norske statsministeren har ikkje norsk flagg på jakkeslaget, ikkje eingong ein liten kristen gullkross, medan den amerikanske presidenten ber amerikansk flagg på jakka si. Nasjonalisme i Oslo er barnetog og vintersport. Trass i erfaringane med Andre verdskrigen, skjønar ein for dårleg kva innsatsen er for å kunne leve fredeleg saman og oppleve elskhug og fellesskap. Det er difor nokre av dei som var unge under andre verdskrigen, har elska mykje, men også har hata mykje, med same slags hat.

BKN: Alle antikke og moderne vitnemål fortel om koss krig er sterkt fysiologisk; ein blør, det gjer vondt, det luktar, ein gjer i buksene, ein pissar seg ut… Men likevel finst der eit erotisk element.

GJ: Kvinner ser uniformerte menn som nakne, i fylgje Freud. Tu Fu avsluttar diktet «Soldatens hjemkomst» slik: «Det blir dyp natt, men hun tenner et nytt lys/ Vi ser hverandre inn i øynene som i en drøm». Ein liknande scene finst også i Iliaden. Hektor og Andromake var rekna som eit ideelt ektepar. På gamle greske vasar ser ein at ho sit på skrevs over honom; ho trøystar sin trøytte krigar og tilfredsstiller honom av di han har vore i kamp. Denne samleiestillinga er oppkalla etter Hektor, og er såleis kalla «Hektors hest».

Luftkrigen knuser urgamle, mytiske former for moralsk balanse, jamvel i høve til gamle krigar med grusame tap. Med flybombing fylgjer det ikkje mykje ære.

BKN: Mange krigsfilmar viser koss pilotane fintar ut bakkeskytset; dei har slik halde oppe eit bilete av vågemot og heltedåd. Men filmen Catch-22, basert på romanen av Joseph Heller, gjer luftkrigens meiningsløyse til emne. Catch-22-regelen er at «for å sleppe militærteneste, så må du vere galen, men vil du sleppe militærteneste, så er du ikkje galen». Vi får ikkje vite om norske pilotar i Afghanistan kjenner Catch-22. Vår ålesundsk-småborgarlege forsvarsminister er nok ikkje merksam på paradokset.

GJ: 11. september 2001 var inga historisk hending. Det var ei filmførestelling, det var ein katastrofefilm med to ekte kulissar, to tvillingtårn, ein snuff-film. Bin Laden greidde å flytte Hollywood til Manhattan. George W. Bush har gått motsett veg av Ronald Reagan. Reagan var ein skodespelar som vart president, og å laste yrket hans var og er snobbeskap. (Nokre gjorde jo narr av statsråd Lars Moen av di han var skreddar, men dette er og var udanna). Men Osama bin Laden har gjeve George W. Bush rollen som USAs president i ein katastrofefilm til terningkast to. I denne verdsfrelsande TV-filmen finst ikkje annan fridom enn retten til å slå av TV-apparatet. Dagsrevyen vert ein dårleg thriller. Alt er blitt Hollywood, også Nato, Pentagon og Wall Street.

BKN: Og nett no er norske flygarar med på å drepe folk i Afghanistan. Det er då eit norsk, ikkje eit amerikansk, ansvar.

GJ: Oslo framstår som fiende av fridom i Noreg. Vi lyt snakke om Noreg, ikkje om USA, som vi ikkje kan endre. Noreg treng då vel ein sterk flåte for å verne kysten mot moglege åtak? Det er som om Kyst-Noreg ikkje finst; vi er i så måte i same situasjonen no som då Høgre og Venstre bygde ned forsvaret i mellomkrigstida. No får vi bli med i ein åtakskrig med rasistisk preg. USA vil drepe mange arabarar eller muslimar for kvar amerikanar som skal døy. Handlemåten er suicidal; USA ber om å få ei atombombe i hovudet, i Detroit, Chicago eller Philadelphia. I Vietnam var gerilja svaret mot den teknologiske kapitalistiske krigen, no er terror blitt svaret på den media-teknologiske krigen. Tidlegare militærindustrielle kompleks er no blitt media-militærindustrielle kompleks. Einaste moglege svaret på slik øydeleggingskrig, der amerikanarane vil drepe flest mogleg i redsle for å misse eitt einaste amerikansk liv, det er terrorisme. Bin Laden og Bush liknar kvarandre.

USA er sitt eige trugsmål. USA er eit trugsmål mot verda. At USA herja Vietnam, var ikkje bra, men dei truga ikkje dermed resten av verda. USA har i 2003 malt seg inn i eit hjørne. Depolitiseringa av politikken går raskt, både i USA og hos oss. Bushpartiet har teke all makt i begge hender, og har teke luven frå all motstand – bortsett frå slike smågrupper som er for det gode og mot det vonde: Poetar, rockeband som gjer seg kjende ved å stille opp på protestmarkeringar, skodespelarar mot krig. Systemet er meir makteslaust enn ein trur. Debattane i norsk fjernsyn er rituelle skodespel. Petter Nome er ikkje eit statsrådsemne.

BKN: Kva for ein analyse vil du gjere framlegg om, for å betre skjøne tilhøvet mellom den vanlege diskursen, altså talemåtane, og terroren?

GJ: Terror-logikken har same form som gåve-logikken. Ein kan seie at han framheva tre faktorar ved gåva som kulturelt fenomen: 1) Det er den mektige som gjev gåver. 2) Ein er pliktig til å ta imot. 3) Ein er pliktig til å gje gjengåve – men gjengåva kan ikkje vere identisk med gåva, det er då ei fornærming å returnere ei gåve, gjengåva må altså vere større eller av ein annan art. Døme: Gåva som Hollywood gjev til Washington, er sterkare enn den politiske kapitalen, og dermed overtek filmindustrien politikken, ikkje omvendt. Arabarane er fortvila av di dei ikkje har noka gåve, berre olje, difor terror eller underkasting.

Gjengjeldinga mot dei mektige tek mange slags former. Tre hundre spartanarar under leiing av Leonides stod imot heile den veldige persarhæren. Ikkje like kjent er Bar Kochba, den siste jødiske opprørsleiaren mot romarveldet, kring år 125. Han samla jødane til motstand mot dei romerske okkupantane, og sa han ville ofre ti tusen jødiske liv for ein einaste romersk lillefinger. Sjå, det er ein slik logikk som vi har sett vakne til live igjen dei siste åra, og som vi skal få sjå meir av.

BKN: Soga om spartanarane var ein gong del av pensumet for alle høgre skular i Europa, men dei siste par tiåra har klassiske døme over alt blitt rekna som mindre relevante for ungdom når dei skal orientere seg i verda.

GJ: Norske historikarar kan ikkje krigshistorie. Kva er viktigast for å skjøne den verda vi lever i, eit rekonstruert naust frå 1700-talet på Sotra, eller eit avgjerande slag i verdshistoria? Ein ven av meg nekta å diskutere politikk med folk som var så uvitande at dei ikkje kjende til panserslaget ved Kursk.

Hollywood og deira leigehistorikarar har i det siste gjeve seg i kast med den tysk-sovjetiske krigen. Dei har dikta opp skurkar som går bakom soldatane med pistolar og trugar dei framover og lokka dei med fri valdtekt dersom dei tok Berlin. Vel, slikt har hendt i alle krigar, men amerikansk film har gjort dette til typisk for russarane; det er ingen som vil gå i fronten for kommunismen, det gjer dei berre av di dei er tvinga til det av bandittar. Aftenpostens utanriksredaktør Nils Morten Udgaard sa 14.2.2003: Om USA hadde trekt seg ut av Tyskland i 1945, «ville Tyskland sannsynligvis snakket russisk i dag». Dette seier utanriksredaktøren i Noregs mest regimetrugne avis.

Karl von Clausewitz skreiv før 1830 at krig er politikk med andre middel. I dag er fred blitt krig, med samme middel: Alles krig mot alle. Det er markedsglobalismen. Det er farleg å snakke om krig som om den er heilt isolert frå freden. Bertolt Brecht seier i «Krigens ABC»: «De høye sier: Fred og krig/ er av forskjellig stoff./ Men deres krig og fred/ er som vind og storm. Krigen vokser i deres fred/ som sønnen i sin mor./ Sønnen bærer morens grusomme ansikt».

Ved Bergen Storsenter står unge menn og sel alarmsystem, «nesten gratis», med abonnement «etter hvert». Går du så bort og spør ein av dei: «Har du tenkt på at det kan vere skadeleg å selje slikt?» er svaret «nei?». I 1950 var eg postbod i Bergen. Eg måtte gå opp alle trappegangar, ingen dører var låste. Eit samfunn der folk er blitt så engstelege at alle skal forsvare seg sjølv, er eit samfunn i permanent krig. USA har ikkje mange tapre soldatar, men mange redde mordarar.
BKN: Vi lever altså i ein kamp-situasjon. Finst der likevel ei gjenhenting av ein fellesskaps-basert strid, når 12.000 menneske finn på å gå i demonstrasjons-tog i Bergen, to millionar i London?

GJ: Store demonstrasjonar er bra. Små demonstrasjonar er bortkasta. Men det er dumt å tru at demonstrasjonar betyr opprør som kan endre verda. Protestar og demonstrasjonar er del av dette som retorisk teori kallar epideikse, altså påpeikande handlingar: Ein deler ut ros og ris, for å styrke sjølvkjensla og klandre motstandaren. Slikt skryt eller slik klaging betyr ikkje at du lagar fred eller bekjempar krig. Symbolhandlingar rokkar ikkje ved tilhøva. Heller enn å gå i demonstrasjonstog mot Bush, kunne ein tenkt seg systematiske åtak på dei tre høgrepartia, som dirigerer Noreg frå Oslo.

BKN: Kva om Bondevik bombar Bagdad?

GJ: Bondevik er i ei klemme, han, etter at bispane og dermed kyrkja har fortalt honom at han bør late vere å krige. Dersom Kristeleg Folkeparti bryt med det norske kristenfolket, kan dei pakke saman. Men KrF-folka kan ikkje reknast som dei største fiendane av fornufta. Noreg er no regjert av nokre representantar for ein Godheitas akse, med to høgrefeministar i spissen; Erna Solberg som innanriksminister og for utanrikspolitikken Kristin Krohn Devold, påtenkt Nato-sjef.

Godheitas akse går frå Oslo til Tibet via Vatikanet og Jerusalem. Den tok til med Gro og Grethe, og er vidareført av høgredamene Erna og Kristin. Men det var Gro som innførde den form for satanisme som går ut på å definere det gode som noko ein rår helsepolitisk over.

For folk i Godheitas akse er verda eit sjukehus med fire millionar norske lækjarar og sjukesøstre. Bjørn Qviller har lagt fram analysar av manikeismen: lyset i kamp mot mørkre hjå Augustin, Machiavelli, augustinarmunken Luther, Hobbes og fleire framover til moderne tid. Det kulminerer i religion med slike folk som Reagan, Bush og Krohn Devold, som bekjempar Det Vondes Imperium til verda går under i 1000 solers atomkrig.

Ein ung forskar frå Bergen, Jill Loga, har nyleg vist korleis snakket om det gode knebla den norske Verdikommisjonen. Det vart uråd å diskutere norske verdiar. Det oppstod ei togn av di det vart uråd å vere mot dei som stod for alt det gode: «Godhetsdiskursens gyldige svar er smilende samtykke eller produksjon av nye oppfordringer til å gjøre det gode» (Jill Loga, Bergens Tidende 18.02. 2003).

Godheitsaksen frå Oslo bruker ein godheitsdiskurs. Norsk politikk skal og vil og kan styrkje alt godt på jorda for alt og alle samstundes. Det handlar altså ikkje om ei amerikanisering av Noreg, men ei norvagisering av verda. Alle skal bli gode, det vil seie norske. Oslomoral fell saman med amerikanske oljeinteresser.

BKN: Admiral Einar Skorgen sa om lanseringa av Kristin Krohn Devold som Nato-sjef: «Det nyttar ikkje å stille med eit pent smil og pene kne». Det vart meir bråk om det, enn om politikken hennar…

GJ: Admiralen sa ikkje det som eg kan seie, nemleg at minister Krohn Devolds kne er pene for Nato berre når dei er langt frå kvarandre. For å seie det på ein annan måte: Noreg har ein smellvakker forsvarsminister som er for at andre enn vi avgjer kva som er god krig, av di vi er like gode som dei. Det er noko å tenkje over. På same viset har det offentlege Noreg fått mange falske blondiner som elskar muslimar. Dei demonstrerer at dei er gode alltid og overalt. TV-damene er ein norsk versjon av mariologien.

BKN: Eitt er å avvise måten det blir debattert på, men det er vel noko nytt som no går føre seg, at vestlege politikarar samstundes overalt grunngjev handlingsvala sine med at dei bekjempar det vonde.

GJ: Det er åtakskrig i godheitas namn. Godheitsdiskursen har skaffa fram ei religiøs – manikeisk grunngjeving. Den politiske grunngjevinga måtte ha vore å vise at Irak har planar om globale terrorhandlingar.

BKN: Kva er alternativet?

GJ: Venskap! Ingen kan stole på andre enn gode vener. Det er to av tesene til Epikur: 1. Det finst ikkje noko samfunn; 2. Du skal unngå politikk. Her er berre to unnatak. Ein vis mann kan gje sitt liv for ein god ven. Og, det var ein antipolitisk epikurear som drap Cæsar. Det kan for epikurearar vere naudsynt å stoppe ein tyrann – men eins eigen tyrann, ikkje framande! Når Carl I. Hagen kallar SV for «nyttige idiotar», så er svaret: Carl I. Hagen er ikkje nyttig. Men han er del av det norske tyranniet, som er ein idiot med tre hovud: Frp, Ap og H.

BKN: Kva gjev dette av retnings-liner for praktisk politisk handling, då?

GJ: NON SERVIAM! Ten ikkje! Lat vere å vere med! Det er eit urgammalt norsk prinsipp, i alle konfliktar med statsstyresmaktene; meld deg ut, møt ikkje på tinget når futen vil tvinge deg til avgjerder, krangle ikkje med overmakta, hald deg unna! Togn er trappistmunkens prinsipp, ikkje ta del i debatten. I dansketida nekta norske soldatar å gå utanfor landets grenser. Å bruke soldatar utanlands er vel elles i strid med ý 25 i Grunnlova? Flygarane i Afghanistan er leigesoldatar for USA og kan såleis bli leigemordarar. Slikt er ærelaus krig.

BKN: Har denne situasjonen nokon samanheng med måten du gjerne sjølv uttrykkjer deg på, i aforismar og ellipsar?

GJ: Slagordet er ein utolmodig gestus. Vi har høyrt nok på dei dumme med makt. Aforismen er autoritær motmakt, ein maktlaus dom over falske premiss. I slagord kan du snakke om du har eit heilskapssyn. Den reelle motsetninga i verda er ikkje mellom lys og mørke, men for livet eller mot livet. Fortidslause og kunnskapslause folk er lette å føydalisere. Alt er underhaldning, også 11. september.